FAQ Early Life Stress

Waarom een onderzoek naar stress bij kinderen?
Early life Stress heeft grote impact op de ontwikkeling van kinderen en op de latere gezondheid. Er is in Nederland wel onderzoek naar stress gedaan, maar weinig bij kinderen. Bovendien wordt onderzoek naar de gevolgen van stress op de bouw van de hersenen en de invloed van stresshormonen op de werking van organen weinig hierin meegenomen. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat er een verklaringsmodel is voor hoe stress zich kan vertalen naar ziekte en ongezond- heid. Daarnaast is Early Life Stress een aangrijpingspunt voor de JGZ Preventieagenda.

Wat is nieuw aan dit onderwerp, we weten toch al veel over stress bij kinderen?
Onderzoek naar stress is niet nieuw, maar onderzoek naar stress bij kinderen is er nog weinig in Nederland. NCJ wil kennis over Early Life Stress verbinden aan alles wat er al gebeurt ten aanzien van het bevorderen van de gezondheid van kinderen. De gevolgen van chronische stress gaan de hele maatschappij aan. Het NCJ wil het onderwerp breed agenderen en ervoor zorgen dat de informatie en kennis zo veel mogelijk mensen bereikt. Ook wil het NCJ een inclusieve (preventieve) aanpak ontwikkelen.

Hoe wordt onderzoek gedaan en met wie?
We doen onderzoek naar Early Life Stress middels een uitgebreid literatuur- onderzoek naar de gevolgen van Early Life Stress in het algemeen en naar de werking van chronische stress bij de specifieke thema’s van de JGZ Preventieagenda (kindermishandeling, schoolverzuim en armoede ). Daarnaast wordt onderzocht wat bekend is over preventiemogelijkheden. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met professor Frans Feron van de Universiteit van Maastricht.

Welke cijfers zijn er over stress bij kinderen? Wat weten we al?
Wat we al weten is dat het hebben van veel stressvolle ervaringen in de kindertijd, vooral in de eerste 1000 dagen van het leven en in de adolescentie, kan leiden tot verschillende lichamelijke aandoeningen: aandoeningen in de hersenen zelf, maar ook aandoeningen als verslaving, obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten en darm-problemen. Het stressnetwerk in de hersenen helpt ons aan te passen aan uitdagingen en een veranderende omgeving. Het staat daarom in verbinding met het gehele lichaam. Het stressnetwerk ontwikkelt zich het hardst in de eerste 1000 dagen vanaf de conceptie en in de puberteit.

Hoe verhoudt zich Early life stress tot ACE's?
De ACE-studie heeft betrekking op de gevolgen van een tiental ernstige adverse childhood experiences die betrekking hebben op geweld en onveiligheid in en rond het gezin. Onderzoek naar Early Life Stress omvat ook fysieke, emotionele en sociale gebeurtenissen in de kindertijd di e chronische stress kunnen veroorzaken, zoals pesten en prestatiedruk, armoede, chronische ziekten van ouders of kind. Daarnaast omvat de Early Life Stress studie onderzoek naar de werkings- mechanismen van stress. Early Life Stress omvat dus meer dan ACE.

Waarom wordt ACE, de internationaal gebezigde term, binnen de JGZ niet gebruikt?
De term Early Life Stress wordt pas de laatste 10 jaren in de internationale literatuur gebruikt. Het is dus een vrij nieuwe term. Bovendien hebben ACE’s alleen betrekking op tien specifieke  onderzochte onderwerpen zoals kindermishandeling en geweld in huis. Early Life Stress omvat ook andere stressvolle gebeurtenissen (zie  antwoord op vorige vraag).

Is stress altijd negatief?
Nee, stress is normaal en van alle dag en dus niet per sé slecht. In sommige situaties heb je stress juist nodig om alerter te zijn, om te presteren en uitdagingen aan te gaan. Schadelijk is langdurige of regelmatig hoge stress, ook wel chronische stress genoemd. En zeker als dit op jonge leeftijd gebeurt en kinderen nog niet hebben geleerd hoe ze er mee om kunnen gaan.

Allostatische belasting
Als een uitdaging of bedreiging (stressor) de interne balans in het lichaam verstoort, reageert het stressnetwerk om de balans te herstellen. Er komen stresshormonen in het bloed. Belangrijke stresshormonen zijn adrenaline en cortisol. Het lichaam past zich aan. Deze fysiologische reactie wordt allostatische belasting genoemd. Dat gebeurt vele malen op een dag. Soms is er kortdurend een hoge allostatische belasting (hyperarousal). Als de allostatische belasting langdurig of frequent te hoog is, is er sprake van allostatische overbelasting (chronische stress) en kan er schade optreden en is de kans op ziekten op volwassen leeftijd groot. Het is dus belangrijk allostatische overbelasting te beperken.

Waarom zijn de eerste 1000 dagen zo belangrijk voor een kind?
Het zenuwstelsel, dus ook het stressnetwerk, groeit en ontwikkelt in deze periode erg hard. In de zwangerschap ontstaan er steeds meer zenuwcellen, die zich gaan specialiseren en verbindingen met elkaar leggen. Na de geboorte komen er steeds meer verbindingen in zenuwbanen, die veel gebruikt worden, en verdwijnen er verbindingen in banen die weinig gebruikt worden.

Tot welke leeftijd heeft stress invloed op fysieke en emotionele gezondheid?
Gedurende het gehele leven heeft stress invloed op fysieke en emotionele gezondheid. Stress is essentieel om te kunnen overleven. Positieve stress helpt een mens zich ontwikkelen. Chronische stress veroorzaakt echter slijtage en schade in het gehele lichaam. Zowel fysiek als mentaal.

Kunnen kinderen last hebben van stress?
Ja, ze krijgen last van stress als ze niet weten hoe om te gaan met de uitdaging of bedreiging (stressor), en als ze geen emotionele steun van hun sociale omgeving krijgen.

Kun je stress voorkomen?
Positieve stress moet je niet willen voorkomen. Een stressreactie maakt je klaar om goed te kunnen reageren op de uitdaging of bedreiging. Hanteerbare stress, bijvoorbeeld als je een presentatie moet geven, helpt om alert en gefocust zijn. Chronische stress moet voorkomen worden, omdat chronische stress schadelijk is voor onze gezondheid.

Wat zijn de gevolgen van Early Life Stress voor het kind?
Chronische stress heeft een negatieve invloed op de ontwikkeling van hersenen en vele andere organen. Wanneer de stressor (uitdaging of bedreiging) lang aanhoudt of vaak terugkomt, raken organen en ook het stressnetwerk ontregeld. Voor een kind betekent dit dat hij niet goed kan functioneren, niet kan focussen, ongeconcentreerd is, moeite hebben met plannen en besluiten nemen. Op de lange termijn wordt de kans op allerlei psychische en lichamelijke ziekten groter. En daarmee de kans dat hij 10 jaar eerder overlijdt dan wanneer hij geen last had gehad van chronische stress.

Heeft stress bij kinderen ook lichamelijke gevolgen voor het kind op volwassen leeftijd?
Ja. Bij een stressreactie zijn vrijwel alle cellen in het lichaam betrokken middels stresshormonen zoals cortisol. Chronische stress op kinderleeftijd ontregelt het functioneren van alle organen. Dit draagt bij aan hart- en vaatziekten, diabetes, afwijkingen van het immuunsysteem, ontregelde stofwisseling en ziekten van het spijsverteringsstelsel.

Wat zijn de (financiële) gevolgen van Early Life Stress voor de maatschappij?
De maatschappelijke kosten zijn hoog. De kosten bestaan uit kosten in de
gezondheidszorg, ziekteverzuim en geringere arbeidscapaciteit.

Hoe wordt onderzoek naar Early Life Stress gefinancierd?
In Nederland is er nog weinig onderzoek naar Early Life Stress gedaan. Er is wel onderzoek naar een aantal stressvolle situaties gedaan, zoals naar prematuren of kindermishandeling, maar meestal gericht op het probleem en niet vanuit een stress optiek. Onderzoek naar Early Life Stress wordt tot nu toe zoals alle wetenschappelijk onderzoek voornamelijk gesubsidieerd door organisaties als ZonMW en NWO. Meer financiering is nodig.

Hoe kunnen ouders omgaan met stress (bij hun kinderen)?
Ouders kunnen het beste een situatie creëren die het meest past bij de ontwikkeling van hun kind. Dan kan het kind oefenen met stress om te gaan. Hun kind stimuleren, sensitief reageren en ondersteunen op een manier die goed aansluit bij het kind en zijn of haar ontwikkeling dus. Het is aan ouders om alert te zijn op signalen van stress, overbelasting en chronische stress. Bij vragen over stress kunnen ouders overleggen met artsen en verpleegkundigen, werkzaam bij de jeugdgezondheidszorg.

Hoe leer je kinderen omgaan met stress?
Dit hangt af van de ontwikkelingsfase waarin het kind zich bevindt. Én je kunt niet vroeg genoeg beginnen. liefst al tijdens de zwangerschap, eigenlijk al voor de conceptie. Denk hierbij aan gezonde voeding, voldoende beweging en voldoende rust, waardoor het stressnetwerk zich zo goed mogelijk kan ontwikkelen. In de jaren na de geboorte door te zorgen voor een sensitieve en zorgzame omgeving, waarin het kind kan leren met stress om te gaan: door bij frustraties het kind te helpen emoties te begrijpen en door te helpen gezonde coping strategieën met een duurzaam resultaat te ontwikkelen. Tot ver in de adolescentie ondersteunt de sociale omgeving de ontwikkeling van de prefrontale hersenschors bij het kind; het centrum van verstandige beslissingen, dat in
het stressnetwerk als commandocentrum functioneert. Deze hersenschors is pas rond het 23ste jaar volledig ontwikkeld.

Wat wordt er al gedaan aan preventie om stress bij kinderen te voorkomen?
Er zijn meerdere interventies die kinderen leren om te gaan met stress, hun grenzen te leren kennen, zoals weerbaarheidstrainingen en sociale vaardigheidstrainingen. Zij vergroten de weerbaarheid, net zoals gezond leven helpt het weerstandsvermogen te vergroten en zo de stress te reduceren: gezonde voeding, voldoende beweging, voldoende slaap en voldoende ontspanning. Aan het voorkomen van chronische wordt
nog (te) weinig gedaan. Bijvoorbeeld al op jonge leeftijd leren tot rust te komen met meditatie of yoga.

Hoe beïnvloedt stress de ontwikkeling van organen en hersenen van kinderen?
Positieve stress helpt hersenen en organen zich goed te ontwikkelen. Chronische stress geeft een grote kans op disfunctioneren en op lichamelijke en psychische ziekten op latere leeftijd.

Hoe kan je stress bij kinderen herkennen? Wat zijn de signalen?
Chronische stress herkennen hangt veel af van hoe een kind in het algemeen op uitdagingen reageert. Een extravert kind zal drukker gedrag laten zien. Een introvert kind zal zich meer in zichzelf terugtrekken. De meeste kinderen met chronische stress slapen slecht en zijn mede daardoor constant moe en eten slecht. Een belangrijk signaal is opvallend ander gedrag dan tevoren. Chronische stress is niet altijd gemakkelijk te herkennen, daarom stimuleren we onderzoek hiernaar.

Kunnen veerkrachtige kinderen beter omgaan met stress?
Ja. Veerkrachtige kinderen weten weer tot rust te komen en te leren van de negatieve ervaring. Zij gaan over tot een weloverwogen actie door de uitdaging weer aan te gaan of bij een niet hanteerbare bedreigende situatie door weg te gaan. Zij laten zich niet overweldigen door de emoties die stressoren oproepen.

Hoe kunnen we kinderen veerkrachtig maken?
Dat kunnen we door kinderen situaties waarin ze uitgedaagd worden te bieden en met ondersteuning kunnen leren om te gaan met stress.

Wat weten we over mentaliseren?
Het mentaliserend vermogen van ouders is een belangrijke factor in het voorkomen van stress bij kinderen. Ouders die zelf een verstoorde hechting hebben, kunnen door goed mentaliseren voorkomen dat zij hun eigen ‘belasting’ doorgeven. Op de UvA is hier onderzoek naar gedaan door Moniek Zeegers, Christine Collenesi en anderen.

Wat weten we over emotieregulatie?
Stress bij kinderen heeft niet alleen een fysiek waarneembaar effect. Het beïnvloedt ook de emotieregulatie. Stress gaat over angst en angst is een basisgevoel. Kinderen leren angst te herkennen en hoe zij dit gevoel kunnen hanteren en daardoor reguleren (emotieregulatie) is investeren in de veerkracht van het kind. De ‘eerste druk’ van emotieregulatie ontstaat in de kinderjaren. Het merendeel van psychische aandoeningen die later in het leven ontstaan, hebben te maken met een verstoorde emotieregulatie.

Wat zeggen andere deskundigen over Early Life Stress?
Prominente deskundigen zoals professor Shonkoff en professor McEwen zijn van mening dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor Early Life Stress. Zij zijn zelfs ervan overtuigd dat veel ziekten op volwassen leeftijd ontwikkelings- problemen in het stressnetwerk zijn.

Deel dit met je netwerk