HEALS

HEALS is een onderzoeksprogramma waarin verschillende vakgebieden samenwerken. Het doel is om langdurige stress bij jonge kinderen en hun (toekomstige) ouders in de eerste 1000 dagen – van de zwangerschap tot 2 jaar – te voorkomen en op tijd te herkennen. Ook wil HEALS ouders in deze periode zo goed mogelijk ondersteunen via de geboortezorg en jeugdgezondheidszorg.

De naam “HEALS” is de afkorting van Healthy Early Life Start. Letterlijk betekent dit: ‘Een gezonde start in de eerste levensjaren – toegepast in de praktijk’. HEALS vertaalt namelijk de opgedane kennis naar de praktijk van de geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg.

Er is al veel kennis en kunde op het gebied van signalering en gezinsondersteuning beschikbaar. Naar schatting 1 op de 8 Nederlandse kinderen heeft te maken met gematigde langdurige stress. Bij veel kinderen wordt dit helemaal niet of pas laat herkend. HEALS beoogt kinderen te helpen veilig en gezond op te groeien door stress hanteerbaar en gezond te houden.

Er bestaan al veel mooie initiatieven, tools en interventies rondom stress en ouderschap. Toch blijft het tijdig herkennen en bespreekbaar maken van langdurige stress een uitdaging. HEALS bouwt voort op wat er al is, maar onderscheidt zich door een integrale blik en nauwe samenwerking met de praktijk.

• HEALS werkt met een multidisciplinaire aanpak.
• Er is aandacht voor preventie en normalisering.
• HEALS zoekt naar acceptabele, werkbare oplossingen voor ouders en professionals in samenwerking met ouders en professionals.
• HEALS combineert kennis uit wetenschap, praktijk, en ervaringsdeskundigheid van ouders.

Binnen het onderzoeksprogramma HEALS werken partners actief samen vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, kennisinstellingen, publieke sectoren en bedrijfsleven:

• UMC’s: UMC Groningen, Amsterdam UMC, Radboudumc
• Universiteiten: Erasmus Universiteit Rotterdam, Universiteit Twente en Universiteit Leuven
• TNO: onderzoeksgroepen Child Health en Human Performance
• Hogeschool Utrecht
• Kennisinstellingen (zoals Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), het Nederlands Jeugd Instituut (Nji), Bernard van Leer foundation en Kenniscentrum Kraamzorg (KCKZ)
• Academische werkplaats SAMEN en de Academische werkplaats Publieke Gezondheid Noord Nederland
• GGD Fryslân en GGD Hollands Midden
• Vier verloskundige praktijken
• Bedrijven (o.a. Bambi Medical, Eindhoven en Eaglescience, Amsterdam)
• Andere organisaties zoals: CenteringZorg, IMH Nederland, KNOV, VWS Kansrijke Start, Samenwerkende Gezondheids Fondsen (SGF) en ProParents.

Hoofdonderzoeker en penvoerder van HEALS is Prof Dr. Menno Reijneveld, Hoogleraar Sociale Geneeskunde UMCG.

Het Dagelijks Bestuur van HEALS wordt gevormd door Menno Reijneveld, Symone Detmar, Mariska Klein Velderman, Dafna Windhorst en Marianne de Wolff van het UMCG en TNO.

Binnen het onderzoeksprogramma HEALS wordt gewerkt aan de ontwikkeling van drie hulpmiddelen voor professionals in de geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg. Hoe deze hulpmiddelen er precies uit zullen zien of in welke vorm ze worden aangeboden, is op dit moment nog niet bekend.

1. Een inschattingshulp: dit is een hulpmiddel voor het vroeg herkennen van de kans op langdurige stress bij het kind. Op basis van bestaande gegevens en wetenschappelijke literatuur schat dit hulpmiddel in hoe groot de kans is dat een kind een verhoogd risico loopt op langdurige stress (Early Life Stress).
2. Een keuze-ondersteuning: dit is een hulpmiddel dat professionals samen met (toekomstige) ouders kunnen gebruiken om passende ondersteuning te vinden als er sprake is van (een risico op) langdurige stress.

Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar een (experimentele) verrijkte inschattingshulp. Hiervoor wordt in een kleine, experimentele groep gekeken of gegevens zoals hartslag uit wearables aanvullende informatie kunnen geven over stress bij ouder en kind. Dit gebeurt in een kleine pilot en uitsluitend met ouders die hier vrijwillig aan meedoen. Deze pilot levert kennis op over welke wearables kunnen bijdragen aan betere inschatting van stress.

Het programma wordt gefinancierd vanuit de NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek), Nationale Wetenschapsagenda, NWA-route Jeugd.

Het onderzoeksprogramma HEALS heeft een looptijd van vijf jaar en wordt naar verwachting in 2029 afgerond. Het programma is opgedeeld in 4 delen; die we ‘werkpakketten’ noemen. Hieronder een korte toelichting:

• In Werkpakket 1 gaan we samen met ouders en praktijkprofessionals bespreken wat de behoeften van (toekomstige) ouders zijn bij de overgang naar het ouderschap. Daarnaast zullen ouders en professionals mogelijke hulpmiddelen om langdurige stress vroeg op te sporen uittesten en gaan we in gesprek over manieren om (toekomstige) ouders te ondersteunen. Dit werkpakket vormt de verbinding met de praktijk en zal gedurende de volledige looptijd van 5 jaar een belangrijke rol spelen.
• Werkpakket 2 onderzoekt in de wetenschappelijke literatuur hoe stress in de eerste levensjaren leidt tot problemen later in het leven en welke risicofactoren en beschermende factoren het meest voorspellend zijn voor stress en hieraan gekoppelde ontwikkelingsproblemen. Tevens wordt in de literatuur uitgezocht wat de voordelen voor de ouders, kinderen en de maatschappij als geheel kunnen zijn van het vroeg herkennen van stress en de behandeling hiervan.
• In Werkpakket 3 worden verbeterde hulpmiddelen om stress te herkennen ontwikkeld. Meer specifiek wordt gezocht naar hulpmiddelen die verloskundigen of de professionals in de Jeugdgezondheidszorg zouden kunnen inzetten zodra er zorgen in een gezin spelen.
• In Werkpakket 4 tenslotte ligt het accent op het ondersteunen van ouders: eerst gaan we het bestaande aanbod aan interventies en programma’s in kaart brengen. Dan worden de wensen en behoeften van ouders en professionals als het gaat om opvoedondersteuning verkend. Ten slotte gaan ouders, professionals en onderzoekers een keuze-ondersteuning ontwikkelen die beter is afgestemd op de wensen en behoeften van ouders en professionals.

In het onderzoeksprogramma HEALS staat langdurige stress in de eerste levensjaren centraal. Dit wordt ook wel ‘Early Life Stress’ genoemd. Het gaat om stress die gevolgen kan hebben voor de ontwikkeling van het kind.

Stress in de eerste levensjaren omschrijven we als:

• Lichamelijke veranderingen bij een kind die ontstaan door langdurige of herhaalde negatieve stressfactoren, vanaf de zwangerschap tot ongeveer 2 jaar.
• Deze veranderingen treden alleen op wanneer het kind onvoldoende bescherming krijgt tegen deze stressfactoren.

Veel mensen denken bij de term ‘stress’ aan zeer hoge stressniveaus. Maar ook milde stress kan schadelijk zijn wanneer deze stress lang aanhoudt. In dat geval raakt het lichaam van het jonge kind ontregeld. Het gaat zich anders gedragen als reactie op de voortdurende of terugkerende stress, terwijl er onvoldoende bescherming aanwezig is.
Dit proces kan leiden tot biologische ontregeling, wat gevolgen kan hebben voor de ontwikkeling van het kind.

Bij ‘negatieve stressfactoren’ kun je denken aan van alles wat stress kan veroorzaken bij een kind. Denk aan luchtvervuiling, voedingsproblemen bij het kind, conflicten tussen de ouders of financiële problemen in het gezin.

Beschermende factoren: zijn dingen die kunnen helpen om de negatieve effecten van stress te verminderen, zoals steun van familie en vrienden, een stabiele thuissituatie of een veilige hechting met ouders of verzorgers.

Langdurige stress in de eerste 1000 dagen – vanaf conceptie tot en met de leeftijd van 2 jaar – kan schadelijk zijn voor kinderen. Denk aan een instabiele gezinssituatie, een ouder met psychische zorgen en problemen of armoede. Deze stress blijft vaak onopgemerkt, maar kan overgaan in langdurige stress. Wanneer hierbij onvoldoende steun wordt ervaren, kan dit de ontwikkeling en gezondheid van opgroeiende kinderen levenslang belemmeren.

Stress is niet per definitie schadelijk voor een kind.

Milde, alledaagse stress, bijvoorbeeld de spanning die een kind ervaart bij een inenting is meestal kortdurend en beperkt. Het lichaam reageert met een tijdelijk hogere hartslag en de aanmaak van stresshormonen. Door zulke alledaagse stressmomenten mee te maken, leert een kind omgaan met spanning en nieuwe situaties. Dit is belangrijk voor een gezonde ontwikkeling.

Stress wordt schadelijk wanneer deze lang aanhoudt of vaak terugkomt, terwijl een kind weinig steun, bescherming of voorspelbaarheid ervaart. In zo’n situatie blijft het stresssysteem van het kind te vaak of te lang actief, waardoor het lichaam onvoldoende tijd krijgt om te herstellen. Dit kan verschillende gevolgen hebben:

• Het stresssysteem raakt ontregeld, waardoor een kind sneller en heftiger reageert op prikkels.
• Er kunnen veranderingen in de hersenontwikkeling ontstaan, wat invloed heeft op emoties, gedrag en leren.
• Het immuunsysteem kan veranderen, waardoor een kind gevoeliger wordt voor ziekten.

Of stress daadwerkelijk schadelijk wordt, hangt af van de balans tussen risicofactoren en beschermende factoren. Risicofactoren zijn bijvoorbeeld langdurige onzekerheid, conflicten thuis of het ontbreken van een voorspelbare dagelijkse structuur. Beschermende factoren — zoals warme, beschikbare en responsieve verzorgers, een veilige omgeving en duidelijke routines — kunnen deze negatieve effecten juist sterk verminderen.

Met voldoende steun en bescherming kan een kind herstellen van stress en zich ondanks uitdagende omstandigheden toch gezond blijven ontwikkelen.

De focus van het onderzoeksprogramma HEALS ligt op langdurige stress die negatieve gevolgen kan hebben voor de ontwikkeling van een kind. Het is niet nodig dat ouders of professionals zich zorgen maken over iedere vorm van stress voor een kind.

HEALS richt zich op het voorkomen van langdurige stress bij het (ongeboren) jonge kind. Het gaat met name om langdurige stress die schadelijk kan zijn voor de ontwikkeling van een kind, bijvoorbeeld voor de groei, het gedrag en het leren.

Tegelijk wordt erkend dat:

• Stress bij ouders kan een belangrijke route zijn waarlangs stress bij het kind ontstaat;
• Ouder en kind vormen in de eerste 1000 dagen een systeem waarbij ouder en kind elkaar altijd direct of indirect beïnvloeden.
• Het verschilt per kind hoeveel invloed stress heeft: sommige kinderen zijn van nature veerkrachtiger en kunnen beter met stress omgaan. Ook de omstandigheden waarin een kind opgroeit, zoals steun van ouders, spelen een belangrijke rol.

HEALS beoogt te ontrafelen wanneer stress een risico vormt voor de ontwikkeling van het jonge kind. In dit project beperken we ons tot de leeftijd van twee jaar.

Je kunt stress in de eerste levensjaren op verschillende manieren meten: meer direct en indirect.

• Stress bij een kind kan op een indirecte manier in kaart worden gebracht door middel van een vragenlijst voor de ouders of door het kind nauwkeurig te observeren.
• Bij een directe methode wordt gemeten hoeveel stresshormoon aanwezig is in het speeksel, urine of haar van een kind. Ook kan gekeken worden naar hoe het lichaam reageert op stressvolle situaties: zijn er bijvoorbeeld veranderingen in de hartslag of de huidgeleiding (door stress gaan de zweetklieren harder werken)?

In het onderzoeksprogramma HEALS gaan we stress in de eerste levensjaren op beide manieren (direct door middel van hartslag en indirect via een vragenlijst) in kaart brengen.

De inschattingshulp is een hulpmiddel voor professionals in de geboortezorg en jeugdgezondheidszorg om de kans op langdurige stress in het gezin vroegtijdig te herkennen. De tool is gebaseerd op gegevens die standaard aan ouders worden uitgevraagd in de geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg.

De tool:

• Combineert al eerder verzamelde gegevens over risico- en beschermende factoren van ouders en kind tijdens de zwangerschap en de eerste levensjaren van een kind.
• Schat op basis van een onderliggend model of er sprake is van een verhoogd risico op langdurige, ongezonde stress bij het kind;
• Helpt professionals om gericht het gesprek aan te gaan met ouders over risico- en beschermende factoren, en de balans daartussen. Denk aan vragen als ‘Wat speelt er in dit gezin?’ ‘Welke steun is er al?’ Of ‘Wat zou helpend kunnen zijn?’.

De tool geeft de kans aan dat een kind te maken heeft met langdurige stress. Het doel is niet om vast te stellen of een kind wel of niet langdurige stress heeft.

Een keuze-ondersteuning is een hulpmiddel dat professionals ondersteunt bij het vinden van passende ondersteuning een gezin nodig heeft. Binnen HEALS helpt de keuze-ondersteuning professionals om signalen van stress bij een jong kind beter te beoordelen en te bepalen welke vervolgstappen nodig zijn. Het hulpmiddel kan bijvoorbeeld informatie geven over mogelijke interventies, verwijzingen of vormen van ondersteuning. Dankzij de keuze-ondersteuning kunnen professionals sneller en gerichter de juiste hulp voor een gezin inzetten.

Uit de praktijk blijkt:

• Langdurige, gematigde stress bij jonge kinderen blijft vaak onzichtbaar.
• Professionals vinden het lastig om stress bespreekbaar te maken met (toekomstige) ouders zonder hen te beoordelen of te stigmatiseren.

De inschattingshulp helpt professionals om gericht het gesprek aan te gaan met ouders over risico- en beschermende factoren, en de balans daartussen. Denk aan vragen als ‘Wat speelt er in dit gezin?’ ‘Welke steun is er al?’ Of ‘Wat zou helpend kunnen zijn?’

Ja. De inschattingshulp gebruikt gegevens over risico- en beschermende factoren om een inschatting te kunnen maken van de kans op langdurige, ongezonde stress voor een kind. Hierbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van gegevens die al standaard worden verzameld binnen de geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg.

De inschattingshulp maakt een risico-inschatting, en kan dat voor alle kinderen doen. Bij een veel kleiner deel van de kinderen zal de kans op langdurige, ongezonde stress verhoogd zijn; en is er reden om aan te nemen dat de risico- en beschermende factoren uit balans zijn. Dan zal de professional in gesprek gaan met ouders over steun en stress. Hierbij kan ook de keuze-ondersteuning ingezet worden om de balans in het gezin te herstellen.

HEALS wil geen nieuw instrument om stress te signaleren ontwikkelen, maar bestaande instrumenten beter benutten en verrijken. De toegevoegde waarde van HEALS zit vooral in deze punten:

• HEALS focust op langdurige stress bij het jonge kind. Veel bestaande instrumenten richten zich primair op problemen die de ouder(s) ervaren en stress kunnen veroorzaken. HEALS wil explicieter de vertaalslag maken naar het risico dat jonge kinderen lopen wanneer stress lang aanhoudt.
• HEALS wil bestaande instrumenten beter gebruiken en waar nodig aanvullen. Er zijn al veel signaleringsinstrumenten, die in de praktijk nog onvoldoende ingezet worden om (risico op) stress bij jonge kinderen te herkennen. HEALS probeert professionals meer overzicht, samenhang en houvast te geven, zodat zij stress bij jonge kinderen eerder kunnen herkennen en bespreekbaar kunnen maken.

Het klopt dat er al veel interventies en keuzehulpen bestaan. De meerwaarde van HEALS zit niet in het ontwikkelen van wéér een nieuwe interventie, maar:

• HEALS wil beter begrijpen wanneer en voor wie welke interventies passend zijn bij (verhoogd risico op) langdurige stress, en dit vertalen naar een keuze-ondersteuning die aansluit bij de praktijk van de geboortezorg en de JGZ én beter aansluit bij de behoeften en wensen van ouders.
• Daarnaast wordt bekeken of de HEALS keuze-ondersteuning een doorontwikkelde versie kan zijn van bestaande tools zoals de Zorgpadentool van Pharos en Kansrijke Start.

HEALS is opgezet als praktijkgericht onderzoek. De bedoeling is niet alleen kennis vergaren, maar vooral om te komen tot:

• Beter bruikbare signalering van ongezonde stress;
• Concrete ondersteuning van professionals in gesprekken met ouders door middel van een inschattingshulp;
• Een keuze-ondersteuning die helpt om bestaande ondersteuning passend in te zetten.

Co-creatie met ouders en professionals is daarom een belangrijk onderdeel van het project, zodat de opbrengsten ook daadwerkelijk toepasbaar zijn voor professionals in geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg.

De huidige focus op deze groepen heeft een paar redenen:

• Veel van de beschikbare gegevens komen uit grote bevolkingsstudies, zoals Generation R, ABCD en Lifelines Next. In deze studies zijn gezinnen met kenmerken zoals een lage sociaaleconomische status, eenoudergezinnen of wonen in minder welvarende wijken goed vertegenwoordigd. Daardoor zijn risico- en beschermende factoren bij deze groepen al vaker onderzocht.
• Tegelijkertijd geven de samenwerkingspartners aan dat langdurige, gematigde stress ook voorkomt bij gezinnen die niet als ‘kwetsbaar’ worden gezien. HEALS erkent dit en benadrukt dat er meer aandacht moet komen voor preventie, het normaliseren van stress en ondersteuning voor een bredere groep ouders.
• In de co-creatiegroepen van HEALS wordt bewust ook gekeken naar ervaringen van verschillende soorten ouders, dus niet alleen ouders uit traditionele risicogroepen.

HEALS kijkt dus breder dan alleen de ‘klassieke’ risicogroepen.

Dat is nadrukkelijk niet de bedoeling. Uit interviews en bijeenkomsten met de samenwerkingspartners blijkt juist de zorg dat de contacten al erg vol zijn en dat extra registratie of vragen als belastend kunnen worden ervaren. Daarom:

• onderzoeken we hoe bestaande informatie slimmer en zorgvuldiger benut kan worden, zodat ouders niet onnodig opnieuw hun verhaal hoeven te doen;
• ligt de nadruk op betekenisvolle gesprekken tussen professionals en ouders, in plaats van extra registratie.

Met andere woorden: de werkbaarheid voor professionals én ervaren belasting voor ouders worden meegenomen als belangrijke toetsingscriteria.

Dit is een belangrijk aandachtspunt binnen HEALS. Daarom:

• Werken we in samenwerking met ouders gewerkt aan acceptabele taal en aanpak;
• Is er naast het inschatten van het risico op langdurige, ongezonde stress ook altijd aandacht voor het handelingsperspectief;
• Werken we niet met vaste ‘hoog-risico’ doelgroepen of labels.

Het uitgangspunt is: stress kan iedereen overkomen, en ondersteuning moet normaliserend en ondersteunend zijn.

Ja. HEALS kan ook relevant zijn voor andere professionals. De geboortezorg en de jeugdgezondheidszorg (JGZ) zijn gekozen als startpunt, omdat bijna alle ouders en jonge kinderen daar in contact komen met professionals. 95% van alle kinderen tot 4 jaar bezoekt het consultatiebureau. 80–85% van de zwangere vrouwen gaat bij het begin van de zwangerschap naar de verloskundige. Daarom zijn dat goede plekken om kinderen te vinden die een verhoogd risico lopen op langdurige stress. Bovendien kan zo in een heel vroeg stadium extra steun geboden worden waar nodig. De kennis en hulpmiddelen die binnen HEALS worden ontwikkeld, kunnen mogelijk ook nuttig zijn voor andere sectoren, zoals de kinderopvang, het sociaal domein of het onderwijs.