Richtlijn: Ouder-kindrelatie (2021)

Onderbouwing

Uitgangsvragen

  1. Welke strategieën en interventies zijn effectief om ouders en jeugdigen te ondersteunen bij het verhelpen van een storing in de ouder-kindrelatie?
  2. Welke effectieve interventies kan een JGZ professional zelf inzetten bij risicogroepen, om ouders te helpen een gezonde relatie met hun kind te ontwikkelen?
  3. Welke - voor de JGZ geschikte - interventies kan een JGZ professional zelf inzetten bij een verstoorde ouder-kindrelatie voor verschillende ontwikkelingsfases van jeugdigen?
  4. Op basis van welke criteria moeten JGZ professionals ouders en/of jeugdigen verwijzen naar wie.

Methode

Voor de beantwoording van de uitgangsvragen is begonnen met systematisch literatuuronderzoek in de databases van Psychinfo, Web of Science, Pubmed en Cochrane. Er is gezocht naar overzichtsartikelen en observationele studies die betrekking hebben op methodieken, interventies of verwijscriteria die effectief zijn gebleken bij het verhelpen van problemen in de ouder-kindrelatie, en welke interventies ouders in risicogroepen helpen om een gezonde relatie met hun kind te ontwikkelen. Alleen artikelen die na 2000 zijn gepubliceerd, die betrekking hebben op jeugdigen in de leeftijd van nul tot en met achttien jaar en die in de Nederlandse of Engelse taal geschreven zijn, werden meegenomen. De volgende zoektermen zijn gehanteerd: Prenatal-, Infant, Child, Preschool child, Adolescent, Toddler, Newborn, Youth, Teenager, (In)secure, Disturbed Parent-child relations, - Interaction, - Attachment, Attachment (In)security, Parenting, Parental sensitivity, Parenting-, Attachment-based intervention en Videofeedback.

Dat leverde in totaal 136 mogelijk relevante publicaties op. Na handmatige selectie waarbij vooral de titel van de studie de doorslag gaf bleven achttien mogelijk relevante artikelen over. Na lezing bleven negen artikelen over, en deze set is aangevuld met eenentwintig artikelen die via de ‘sneeuwbal methode’ gevonden zijn. Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van het NCJ dossier ‘JGZ en hechting’, het NJi dossier “Wat werkt bij jeugdigen met een problematische gehechtheid?” (2018), de Richtlijn “Problematische Gehechtheid voor jeugdhulp en jeugdbescherming (de Wolff et al., 2014), en het rapport van de Gezondheidsraad getiteld “Onderzoek naar de effectiviteit van preventie via de ouder-kindrelatie” (2018).

Ook is op basis van de databank Effectieve jeugdinterventie van het NJi en het thema-dossier ‘hechting’ van het NCJ een overzicht gemaakt van interventies die (onder andere) de ouder-kindrelatie beogen te versterken, en die door een JGZ professional ingezet zouden kunnen worden. Zie Bijlage 3.1 voor een overzicht.

Kwaliteit van bewijs

Er is relatief veel bewijs van hoge kwaliteit (zeven meta-analyses) beschikbaar over de effectiviteit van interventies gericht op het versterken van de ouder-kindrelatie of het voorkomen van problemen. Er zijn geen meta-analyses of systematische reviews gevonden naar de effectiviteit van interventies die JGZ professionals zelf kunnen inzetten bij gesignaleerde problemen in de ouder-kindrelatie. Wel zijn er diverse primaire studies gevonden waarin specifieke interventies die in de JGZ ingezet kunnen worden (VoorZorg, Stevig Ouderschap en VIPP SD) wetenschappelijk zijn onderzocht. Er zijn geen studies gevonden die relevant waren voor het beantwoorden van uitgangsvraag 4 (verwijscriteria). Om die reden is voor een ‘practice-based’ benadering gekozen.

Onderbouwing

We vonden drie relevante meta-analyses (Bakermans-Kranenburg et al,. 2003; Barlow et al., 2016; Schoemaker et al., 2019) waarin de effectiviteit van interventies gericht op ouderlijke sensitiviteit en de ouder-kindrelatie in de eerste levensjaren onderzocht werd. Bakermans-Kranenburg et al. (2003) vonden een klein effect. Interventies die gebruik maken van videofeedback, die na de leeftijd van 6 maanden worden ingezet en die tussen de vijf en zestien sessies bevatten blijken effectiever dan andere typen interventies. In de meta-studie van Barlow et al. (2016) zijn de uitkomsten van zes systematische reviews en tien studies met een gerandomiseerde interventie en controlegroep (randomized controlled trials, RCTs) samengevoegd. Veelbelovende interventies voor het verbeteren van sensitiviteit en de ouder-kindrelatie bleken vooral gebruik te maken van ouder-kind psychotherapie, videofeedback en huisbezoeken om het vermogen van de ouder om te mentaliseren te versterken. Schoemaker en collega’s vonden in hun meta-analyse positieve effecten van interventieprogramma's (voor pleeg- en adoptieouders) op sensitief reageren en disciplineren door de ouders en gedragsproblemen van de kinderen, maar de programma’s bleken niet effectief op het niveau van de gehechtheidsrelatie.

Vier meta-analyses betroffen de effectiviteit van interventies die de meest problematische vorm van gehechtheid (een gedesorganiseerde gehechtheidsrelatie) beogen te voorkomen in gezinnen met jonge kinderen (Bakermans-Kranenburg et al., 2005; Mountain et al. , 2016; Wright et al. 2017; en Facompré et al., 2017). Doorgaans gaat het om huisbezoekprogramma’s die zich richten op het verbeteren van de ouderlijke sensitiviteit, al dan niet aangevuld met andere vormen van ondersteuning. De uitkomsten zijn wisselend. In de meta-analyse van Bakermans-Kranenburg et al (2005) bleken de onderzochte interventies niet effectief in het voorkomen van een gedesorganiseerde gehechtheidsrelatie. De latere meta-analyses vinden een klein tot gematigd effect, en laten zien dat de effectiviteit toeneemt als de interventies ingezet worden bij jonge kinderen met een risicofactor zoals prematuriteit of een moeilijk temperament, terwijl een risicofactor bij de ouder zoals psychische problematiek de effectiviteit van interventies juist verlaagt. Het blijkt dus eenvoudiger om een gedesorganiseerde gehechtheid te voorkomen als het ‘probleem’ bij het kind ligt, en ouders relatief goed functioneren en geen psychische problematiek hebben. Dit laatste wordt genuanceerd door de meta-analyse van Kersten-Alvarez et al. (2011) waaruit blijkt dat moeders met een depressie wel degelijk profiteren van een interventie gericht op het verhogen van de ouderlijke sensitiviteit. Een studie van Juffer et al. (2005) toont tenslotte aan dat een gedragsinterventie met video-feedback (VIPP-SD) effectief is bij adoptiegezinnen: adoptieouders reageerden sensitiever, en er waren minder problematische gehechtheidsrelaties bij de adoptiekinderen.

Conclusies uit de literatuur

Effectiviteit van interventie

Bewijsniveau Conclusie
⊕⊕⊕⊝
HOOG
Het is aannemelijk dat interventie door getrainde professionals (doorgaans in de vorm van een huisbezoekprogramma met videofeedback) de ouderlijke sensitiviteit kan verbeteren.

Pagina als PDF