Richtlijn: Ouder-kindrelatie (2021)

Onderbouwing

Uitgangsvragen

1. Hoe kunnen JGZ professionals factoren in het gezin/risicogroepen identificeren die de kans op een verstoring in de ouder-kindrelatie vergroten dan wel verkleinen?
2.a Wat zijn, naar leeftijd, valide instrumenten voor de JGZ om de ouder-kindrelatie ter sprake te brengen en een eventuele verstoring te signaleren?
2.b Hoe kunnen JGZ professionals de ouder-kindrelatie ter sprake brengen en een eventuele verstoring signaleren bij verschillende leeftijdsgroepen als valide instrumenten ontbreken?

Methode

Voor de beantwoording van de hierboven vermelde uitgangsvragen is systematisch literatuuronderzoek verricht met behulp van de databases van Psychinfo, Web of Science, Pubmed en Cochrane. Er werd gezocht naar artikelen die na 2000 zijn gepubliceerd, die betrekking hebben op kinderen in de leeftijd van 0 tot en met 18 jaar en die in de Nederlandse of Engelse taal geschreven zijn.

Beschermende en belemmerende factoren

Voor de beantwoording van uitgangsvraag 1 werd gezocht naar overzichtsartikelen en observationele studies die betrekking hebben op factoren die van invloed zijn op de ouder-kindrelatie. De volgende zoektermen zijn gebruikt: Parent-child relations (In)secure Parent-child attachment, Disturbed Parent-child attachment, Attachment (In)security Parenting, Parental sensitivity, Cultural diversity, Social class, Gender, Socioeconomic status, Prenatal-, Infant, Child, Middle childhood, Adolescent, Screening, Risk factor. Dat leverde in totaal 157 mogelijk relevante publicaties op. Na handmatige selectie waarbij vooral de titel van de studie de doorslag gaf, bleven 21 mogelijk relevante artikelen over. Na lezing van deze 21 artikelen bleven er 15 artikelen over. Deze set van 15 artikelen is aangevuld met 26 artikelen die via de ‘sneeuwbal methode’ gevonden zijn.

Instrumenten

Voor het beantwoorden van uitgangsvraag 2 werd gezocht naar overzichtsartikelen en observationele studies die betrekking hebben op het signaleren van problemen in de ouder-kindrelatie of onveilige, verstoorde of problematische gehechtheidsrelaties. Verder dienden de resultaten van het onderzoek van toepassing te zijn op de Nederlandse situatie. De volgende zoektermen zijn gebruikt: (insecure, disturbed) Parent-child attachment, Assessment, Parent report, Instrument, Questionnaires, Screening, Risk factor. Dit leverde een lijst met 301 mogelijk relevante artikelen op. Veel artikelen betroffen echter studies waarbij interventies of instrumenten werden onderzocht die in een klinische setting gebruikt worden. Na handmatige selectie waarbij vooral de titel van de studie de doorslaggevend was, bleven 18 artikelen over. Na lezing van deze 18 artikelen bleven twee artikelen over (Bremariu et al en Crittenden). De overige aangehaalde artikelen werden op niet-systematische wijze gevonden (‘sneeuwbal methode’).

Kwaliteit van bewijs

Beschermende en belemmerende factoren

We vonden vijf meta-analyses omtrent beschermende en belemmerende factoren die veelal indirect bewijs leverden voor een enkele factor: in twee meta-analyses werd gekeken naar de effecten van (post-partum) depressie bij de moeder en het sensitieve gedrag van de moeder (Bernard et al. , 2018 en Field et al., 2010). Bilgin en Wolke (2015) hebben een meta-analyse verricht naar de samenhang tussen vroeggeboorte en de sensitiviteit van de moeder. Verder werd een meta-analyse naar de samenhang tussen mishandeling en hoog risicogezinnen en gehechtheid gevonden (Cyr et al. 1010) en een meta-analyse naar de samenhang tussen het ouderlijk vermogen om te mentaliseren en gehechtheid (Zeeger et al., 2017). Ook vonden we drie narratieve reviews over de invloed van het gebruik van smartphones door ouders en ouder-kind interacties (Kildare et al., 2017; Beamish et al., 2019; McDaniel et al, 2019). De overige gevonden publicaties waren van lage kwaliteit; het zijn observationele studies waarin specifieke factoren onderzocht werden, bijvoorbeeld door verschillende subgroepen te vergelijken, of door de samenhang te berekenen tussen een factor en de kwaliteit van de gehechtheidsrelatie.
Voor het identificeren van beschermende en belemmerende factoren is daarnaast gebruik gemaakt van het NJi dossier “Wat werkt bij jeugdigen met een problematische gehechtheid?” (2018), de richtlijn “Problematische Gehechtheid” voor jeugdhulp en jeugdbescherming (de Wolff et al. 2014), de JGZ richtlijn Psychosociale Problemen (2016), het boek over de DC0-5 (Diagnostische Classificatie) vertaald door Visser (2019), de website https://www.risicofactorenouderkindrelatie.nl/risicofactoren en het TNO rapport ‘De 1e 1000 dagen: het versterken van de vroege ontwikkeling. Een literatuurverkenning ten behoeve van beleid en praktijk in gemeenten’ (Detmar, 2018).

Instrumenten

Er zijn geen studies van hoge kwaliteit gevonden met betrekking tot instrumenten en procedures om verstoringen in de ouder-kindrelatie te signaleren. We vonden wel enkele primaire studies over de validiteit van afzonderlijke instrumenten die gebruikt kunnen worden om de kwaliteit van de ouder-kindrelatie te beoordelen (Spruit et al., 2019: Wissink et al. 2017; Colonessi et al. 2013) en een Amerikaanse richtlijn waarin een instrument aanbevolen wordt (de LSVG; Boris & Zeanah, 2005). Verder is gebruik gemaakt van een beschrijvend artikel waarin een overzicht gegeven wordt van instrumenten om gehechtheidsrelaties in kaart te brengen in de kinderpsychiatrie (van Hoof, 2017), van de databank Instrumenten van het NJi, van het NJi dossier “Wat werkt bij jeugdigen met een problematische gehechtheid?” (2018), de richtlijn “Problematische Gehechtheid” voor jeugdhulp en jeugdbescherming (de Wolff et al., 2014), de JGZ richtlijn Psychosociale Problemen (2016) en de informatie op de website van het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie.

Door onderzoekers wordt als gouden standaard voor het beoordelen van instrumenten die de kwaliteit van de ouder-kindrelatie in kaart brengen veelal gekozen voor de Vreemde Situatie Procedure (Ainsworth et al., 1978; IJzendoorn & Bakermans-Kranenburg, 2010; Zeanah et al., 2010). Ook de instrumenten die daar rechtstreeks van afgeleid zijn zoals de Attachment Q Sort (AQS; Waters & Deane, 1985) worden als gouden standaard beschouwd.

Onderbouwing

Beschermende en belemmerende factoren

Het ontstaan van een verstoring in gehechtheidsrelatie kan globaal te maken hebben met kenmerken en gedrag van de ouder(s), van de gezins- en leefomstandigheden, van de jeugdige. Tabel 2.2 geeft een overzicht van factoren waarvoor in de wetenschappelijke literatuur aanwijzingen zijn gevonden.

Voor de JGZ relevante belemmerende en beschermende factoren worden hieronder nader beschreven. Zowel voor belemmerende als beschermende factoren geldt dat ze gewogen moeten worden in de context. Vaak is het een combinatie van factoren die maakt dat de gehechtheidsrelatie tussen ouder en kind niet optimaal tot stand komt, waarbij beschermende factoren tegenwicht kunnen bieden aan belemmerende factoren. Denk aan de aanwezigheid van veel sociale steun in het gezin: dit kan compenseren voor belemmerende factoren zoals vroeggeboorte of een moeilijk temperament. Belemmerende factoren op het niveau van de ouder kunnen daarentegen moeilijker gecompenseerd worden door beschermende factoren op kindniveau (Richter, 2002; van IJzendoorn, 2008). Om die reden wordt door experts verondersteld dat de kenmerken van de ouder een zwaardere stempel drukken op de gehechtheidsrelatie dan de kenmerken van het kind (van IJzendoorn, Goldberg, Kroonenberg, & Frenkel, 1992).

Kenmerken en gedrag van de ouder

Wanneer een ouder zelf een veilig model van gehechtheid heeft, is de kans groot dat zijn/haar zoon of dochter ook een veilige gehechtheidsrelatie ontwikkelt (Madigan et al., 2006). Een veilig/autonoom werkmodel bevat een beeld van zichzelf als de moeite waard om aandacht te geven, en een beeld van anderen als beschikbaar om steun of zorg te bieden. Verondersteld wordt dat de overdracht van gehechtheid voor een deel plaatsvindt door het gedrag van de ouder. Een ouder met een veilig intern werkmodel van gehechtheid staat open voor de emoties van zijn/haar kind, reageert doorgaans sensitief op zijn/haar kind, en is voldoende in staat om te mentaliseren.

Het is belangrijk dat ouders vertrouwen hebben in hun eigen kwaliteit als opvoeder. Opvoedingsonzekerheid en opvoedingsspanning kan een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling van de ouder-kindrelatie (Atkinson et al., 2000; Diener, Nievar, & Wright, 2003). Ouders die zich in hun eigen leven gezien, gehoord en gesteund hebben gevoeld, hebben de meeste kans een gezond zelfvertrouwen te ontwikkelen in hun ouderschap. Goede voorbeelden van zorg en afstemming, van troosten en koesteren, van ruimte bieden en begrenzen, maken deel uit van hun opvoedvaardigheden. Zo merken ze dat hun opvoeding ‘werkt’ en dit versterkt hun zelfvertrouwen. Ze zijn in staat om eigen gevoelens van stress te reguleren en kunnen ‘achter het gedrag’ van het kind kijken en afstemmen op waarom een kind huilt, boos doet, etc.

Er zijn aanwijzingen in de literatuur dat ouders die voldoende sociale steun vanuit hun informele netwerk ervaren, meer vertrouwen hebben in zichzelf als opvoeder en een positievere relatie ervaren met hun kinderen (in vergelijking met ouders die geen sociale steun ervaren). Verondersteld wordt dat sociale steun uit het netwerk fungeert als buffer, waardoor de negatieve impact van mogelijke stressfactoren, zoals financiële stress of lastig gedrag van de kinderen, verminderd wordt (Heberle et al., 2014).

Wanneer ouders doorgaans een warme, autoritatieve opvoedingsstijl hanteren, draagt dat bij aan de ontwikkeling van een veilige ouder-kind relatie, en kan dit tevens als buffer fungeren bij risicofactoren: een warme, betrokken opvoedingsstijl beschermt tegen sociaal-emotionele problemen ten gevolge van hoge ouderlijke stress (Whittaker, et al. 2011) of ingrijpende levensgebeurtenissen (Oliva et al., 2009).

Een autoritaire opvoedingsstijl daarentegen wordt gekenmerkt door het stellen van veel regels en grenzen, en een lage mate van sensitieve betrokkenheid bij de jeugdige. Bij het stellen van en handhaven van de regels wordt er doorgaans weinig uitleg gegeven en zullen ouders ook weinig rekening houden met signalen en behoeften van het kind. Uit onderzoek is gebleken dat autoritair opvoedgedrag samengaat met externaliserend en internaliserend probleemgedrag (Belsky & Jaffee, 2006; Deković & Prinzie, 2014). Het risico is aanwezig dat een sterke nadruk op het vasthouden aan de regels -zonder warme betrokkenheid - verzet of weerstand bij de jeugdige oproept, wat de jeugdige uit in verstorend gedrag. Ook kan het gebrek aan ouderlijke ondersteuning en warmte samengaan met een negatief zelfbeeld of onzekerheid bij de jeugdige, een gebrek aan empathie en te weinig rekening houden met anderen (Deković & Prinzie, 2014).

Een permissieve opvoedingsstijl kan weliswaar warm overkomen, maar het gebrek aan een zekere structuur en grenzen kan een kind onzeker en angstig maken. Als opvoeders niet de leiding nemen, dan neemt het kind zelf de leiding met alle negatieve gevolgen van dien: het kind kan moeite hebben om zichzelf te beheersen en om te gaan met emoties zoals teleurstelling en boosheid.

Uit diverse meta-analyses komt naar voren dat depressie bij de moeder een belangrijke risicofactor is voor het ontstaan van problemen in de relatie tussen moeder en kind (Atkinson et al., 2010; Bernard et al., 2018; Martins & Gaffan, 2000). Het kan hierbij ook gaan om een postpartum depressie (Field, 2010). Moeders met een depressie zijn doorgaans minder sensitief, praten minder met hun kind, laten hun emoties minder zien en zijn op bepaalde momenten niet of slechts moeilijk beschikbaar voor hun kind (Field, 2010).

Naast depressie kunnen ook andere psychische problemen en verslavingsproblematiek bij de opvoeder een obstakel zijn in de vorming van een veilige band. Vermoedelijk komt dit doordat de psychische problemen het vermogen om sensitief en responsief in te gaan op de behoeften van de jeugdige negatief beïnvloeden.

Een aparte risicofactor bij ouders is een licht verstandelijke beperking (LVB), die gekenmerkt wordt door een lage intelligentie in combinatie met een beperkt sociaal aanpassingsvermogen. Vaak zijn de opvoedingsvaardigheden van deze ouders beperkt omdat de ouder zichzelf overschat en zich slecht kan inleven in zijn/haar kind, wat het vermogen om sensitief te reageren en te mentaliseren ernstig belemmert. Dit verhoogt het risico op een onveilige gehechtheidsrelatie bij de jeugdige.

Eerste aanwijzingen uit narratieve reviews geven aan dat het veelvuldig gebruik van smartphones en vergelijkbare apparaten door ouders een negatieve uitwerking kan hebben op ouder-kind interacties: smartphone gebruik door ouders op het moment dat zij de zorg over hun kinderen hebben gaat samen met lagere ontvankelijkheid en sensitiviteit van de ouder voor de signalen van het kind, minder verbale en non-verbale interacties met hun kind en een lager welbevinden over tijd die ouders en kinderen samen doorbrengen (Beamish et al., 2019; Mc Daniel, 2019; Kildare et al., 2017). Deze bevindingen zijn gebaseerd op zelfrapportages en observaties. Er is een Nederlandse observatiestudie met dezelfde bevindingen (Abels et al., 2018). Alle onderzoekers benadrukken wel dat dit onderwerp nieuw is, en dat meer onderzoek nodig is.

Felliti en collega’s (1998) vonden in een grootschalig Amerikaans bevolkingsonderzoek een verband tussen enerzijds het meemaken van twee of meer ongunstige ervaringen in de kindertijd en anderzijds het doormaken van fysieke en mentale gezondheidsproblemen op latere leeftijd. Negatieve jeugdervaringen (door de auteurs aangeduid als Adverse Childhood Experiences, vaak afgekort tot ACE’s) zoals mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik, het verlies van een ouder, ruzie tussen ouders, alcohol of drugsverslaving of psychiatrische aandoeningen bij de gezinsleden gaan samen met een slechte gezondheid vele jaren later. Mensen die vier ACE’s hadden meegemaakt in hun kindertijd, bleken maar liefst een vier- tot twaalfvoudig verhoogd risico te hebben om zelf een alcohol – of drugsverslaving, depressie en suïcidale neigingen te ontwikkelen (Felliti et al., 1998).

Deskundigen veronderstellen dat de ongunstige ervaringen in de kindertijd de nog onvolgroeide hersenen aantasten en zo het immuunsysteem van het kind drastisch beïnvloeden. Inmiddels is veel onderzoek gedaan naar de gevolgen van ACE’s (Chapman, 2004): niet alleen de gezondheidsuitkomsten zijn slechter, ongunstige ervaringen in de kindertijd zijn ook gerelateerd aan negatief, hard opvoedgedrag (Kolomeyer et al., 2016). Studies van Lange et al. (2019) en Crough (2019) tonen aan dat ouders die één of meer ACE’s hadden meegemaakt, significant meer opvoedstress ervaren en dat hun kinderen ook meer probleemgedrag laten zien. Verondersteld wordt dat de samenhangen tussen ongunstige jeugdervaringen en negatief opvoedgedrag gemedieerd wordt door het gebrekkig reflectief functioneren van de ouder (het mentaliseren). Juist het vermogen om te mentaliseren (te reflecteren op zichzelf en het kind en zich kunnen verplaatsen in het kind) komt ernstig onder druk te staan bij een getraumatiseerde ouder. Op onvoorspelbare momenten kan de ouder bezet zijn door het trauma, waardoor de ouder emotioneel niet beschikbaar is voor het kind. Sterker nog: het herbeleven kan ervoor zorgen dat ouders onvoorspelbaar, beangstigend of zelfs vijandig gedrag laten zien ten opzichte van hun kind. De ouder die als belangrijke gehechtheidsfiguur de bron van troost is voor het kind, is tegelijk ook de bron van angst. Dit onoplosbare conflict kan leiden tot het ontwikkelen van een gedesorganiseerde/verstoorde gehechtheidsrelatie met die ouder. Bovendien ondermijnt de ouder met dergelijk beangstigend gedrag ook het mentaliserend vermogen bij het kind. (Steele et al., 2016; Threat et al., 2019).

Gezins- en leefomstandigheden

Een voorwaarde voor het ontstaan van een goede ouder-kindrelatie is continuïteit en stabiliteit in het contact tussen ouder en kind. Wanneer jonge kinderen vaak en veel te maken hebben met wisselingen van opvoeders, bemoeilijkt dit het opbouwen van een goede relatie (Van IJzendoorn & Bakermans-Kranenburg, 2010). Een echtscheiding kan bijvoorbeeld afbreuk doen aan de continuïteit en stabiliteit in het contact tussen ouder en kind, vooral als één van de ouders uit beeld verdwijnt. Met name complexe echtscheidingen met veel conflicten tussen ouders zijn schadelijk. Veel conflicten tussen ouders onderling kunnen er ook toe leiden dat een goede ouder-kindrelatie verandert in een verstoorde relatie (Waters et al., 2003).

Ingrijpende gebeurtenissen in het leven van de jeugdige kunnen traumatisch zijn, maar dat hoeft niet (expert opinion). Het is van belang om te weten dat veel jeugdigen een ingrijpende gebeurtenis na verloop van tijd goed kunnen verwerken. Slechts een deel van hen heeft professionele hulp nodig.

Kinderen van vluchtelingen kunnen te maken met onder andere een gebrek aan continuïteit en stabiliteit in hun leven, vooral kinderen die meer dan één keer per jaar moeten verhuizen. Dat maakt hen kwetsbaar voor een problematische gehechtheidsrelatie (Fazel et al., 2018).

Ook socio-economische gezinskenmerken kunnen van invloed zijn op de relatie tussen ouder en kind: bijvoorbeeld armoede, werkloosheid financiële problemen, alleenstaand ouderschap of een gebrek aan regelmaat en structuur in het gezin. Uit onderzoek blijkt dat met name wanneer er sprake is van een opeenstapeling van verschillende sociaaleconomische problemen, er bij de jeugdigen in deze gezinnen een verhoogde kans bestaat op een verstoorde ouder-kindrelatie (Cyr et al., 2010).

Ernstige reactieve gehechtheidsproblemen komen bovengemiddeld vaak voor bij jeugdigen die mishandeld of verwaarloosd zijn (van IJzendoorn, 2010). Driekwart van de jeugdigen die opgroeien in gezinnen waarin sprake is van mishandeling, verwaarlozing en/of huiselijk geweld (de jeugdige hoeft zelf geen slachtoffer te zijn) heeft een verstoorde relatie met zijn/haar ouders (Cyr et al., 2010).

Kenmerken van de jeugdige

Belemmerende factoren die zich op het niveau van het kind bevinden zijn vroeggeboorte, een te laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur (prematuriteit en/of dysmaturiteit), een verstandelijke of lichamelijke beperking, ernstige ontwikkelingsproblematiek of een moeilijk, prikkelbaar temperament (Fearon & Belsky, 2011). Verondersteld wordt dat deze kind-kenmerken indirect effect hebben op de vorming van de ouder-kindrelatie: de aanwezigheid van beperkingen bij het kind maakt het voor ouders moeilijker om consequent sensitief te reageren op signalen van het kind, en dat bedreigt de vorming van een optimale ouder-kindrelatie. Ook vroege ervaringen met trauma of verwaarlozing die adoptie- en pleegkinderen vaak hebben meegemaakt, kunnen belangrijke belemmerende factoren zijn voor de ontwikkeling van de relatie met adoptie- of pleegouders.

Vroeg geboren kinderen (<37 weken) hebben een groter risico op het ontwikkelen van een onveilige relatie met hun ouders. Verondersteld wordt dat er zowel aan de kant van de ouders als aan de kant van de jeugdige factoren zijn die hieraan bijdragen. De ouders kunnen last hebben van posttraumatische stress en zich zorgen maken over de ontwikkeling van hun kind, wat kan leiden tot minder optimaal opvoedgedrag, zoals overbeschermend gedrag (Bilkin et al., 2015; Potharst et al., 2012 ). Het kind geeft door de vroeggeboorte minder duidelijke signalen af en is sneller gestrest. Dat maakt het voor ouders moeilijker om sensitief te reageren op hun kwetsbare kind (Ravna, et al., 2011).

De term ‘temperament’ verwijst in dit geval naar een aangeboren gedragsstijl die redelijk stabiel is over de levensloop en waarbij kinderen verschillen in de mate van intensiteit van hun emotionele reacties, aandachtspanne, sociabiliteit, activiteitsniveau en aanpassingsvermogen (Goldsmith , 1996). Sommige kinderen zijn bijvoorbeeld ‘gemakkelijk’ in de omgang: zij passen zich snel aan in nieuwe situaties, reageren positief op prikkels en hebben een regelmatig ritme en zijn redelijk opgewekt. Dit zijn vaak ook kinderen die al snel een regelmatig slaapwaakritme hebben en met smaak nieuw eten proeven. Andere kinderen kunnen behoorlijk schrikken van nieuwe gezichten en indrukken, kunnen heel intens reageren en zijn minder makkelijk te kalmeren. Kinderen met een iets geremd - of een prikkelbaar temperament hebben meer kans op een verstoorde relatie, omdat het voor ouders moeilijker is om adequaat te reageren op de signalen van hun kind (Cassidy et al., 2011).

Kinderen die veel huilen kunnen stress veroorzaken bij hun ouders. Bij 85% van de kinderen die veel huilen, neemt het huilen in de derde maand af (zie richtlijn Excessief huilen. Wanneer het huilen door de ouders als excessief wordt ervaren, kan dat negatief uitwerken op de ouder-kind relatie bijvoorbeeld doordat ouders zich (teveel) terugtrekken uit de interactie met hun kind, of juist ongewenst gedrag laten zien, zoals hardhandig vastpakken. Iedere ouder die zorgen heeft over het huilen van zijn/haar kind verdient daarom extra aandacht van de JGZ professional.

Verstoringen in de relatie komen verder vaker voor bij jeugdigen met ontwikkelingsproblematiek zoals een autistische stoornis of een verstandelijke beperking (Rutgers et al., 2004; Wijnroks et al., 2006). Dit komt omdat deze jeugdigen minder en moeilijk afleesbare signalen afgeven, waardoor het voor ouders lastiger is om sensitief te reageren en positieve, wederkerige interacties te hebben (Beckwith, Rozga, & Sigman, 2003; Didden, 2006).

Een verstoorde ouder-kindrelatie in de adolescentie gaat vaak samen met internaliserend en externaliserend probleemgedrag (Fearon et al., 2011). Denk aan agressie, druk gedrag en overbeweeglijkheid. Met name jongens met een verstoorde gehechtheidsrelatie hebben een verhoogd risico om gedragsproblemen te ontwikkelen (van IJzendoorn et al., 1999). Experts bevelen daarom aan om bij jeugdigen die probleemgedrag laten zien, altijd ook aandacht te geven aan de ouder-kindrelatie.
Ten slotte komen verstoorde ouder-kindrelaties veel vaker voor bij jeugdigen die na hun eerste verjaardag zijn geadopteerd (van den Dries et al., 2009), en bij jeugdigen die opgroeien in een pleeggezin, leefgroep of tehuis.

Instrumenten

Voor de ontwikkeling van deze richtlijn is systematisch gezocht naar (valide) instrumenten voor de JGZ om eventuele verstoring van de ouder-kind relatie te signaleren en/of om de ouder-kindrelatie ter sprake te brengen. Daarnaast zijn instrumenten die de opvoedsituatie in kaart brengen bruikbaar.

Signaleren van verstoring
Er zijn tal van observatie-instrumenten waarbij video-opnames worden gemaakt die door getrainde codeurs beoordeeld kunnen worden: de Vreemde Situatie Procedure, de Attachment Q-Sort, de EAS schalen, de Klinische Observatie van Gehechtheid (COA), de Attachment Story Completion Test en de Marschak Interaction Method (MIM-NL). Ook zijn er instrumenten die gebruik maken van een gestructureerd interview met de ouder over het kind: het Disturbances of Attachment Interview (DAI), het Parent Development Interview (PDI) en het Working Model of Child Interview (WMCI). Vanaf de leeftijd van acht jaar kunnen jeugdigen zelf geïnterviewd worden over hun gehechtheidsrelatie, bijvoorbeeld met behulp van het Child Attachment Interview (CAI). Vanaf de leeftijd van veertien jaar kan het Gehechtheid biografisch interview (Nederlandse vertaling van het Adult Attachment Interview) worden afgenomen om de interne representatie van gehechtheid bij de jeugdige vast te stellen. Deze signaleringsinstrumenten hebben met elkaar gemeen dat afname, codering en interpretatie een behoorlijke tijdsinvestering (minimaal dertig minuten) en (specifieke) diagnostische scholing vergen. Op grond hiervan oordeelt de richtlijnwerkgroep dat deze instrumenten niet geschikt zijn voor gebruik in de JGZ.

De hiervoor genoemde beperkingen gelden veel minder voor drie korte instrumenten die door ouders zelf (of samen met ouders) ingevuld kunnen worden: de ARI CP 2-5 , de AISI en de LSVG. De instrumenten zijn nog niet beoordeeld door de Commissie Testaangelegenheden Nederland (COTAN). Deze lijsten worden momenteel gebruikt in de jeugdhulp en de jeugdbescherming:

  • De Attachment Relationship Inventory Caregiver Perspective 2-5 years (ARI-CP 2-5) (Spruit et al., 2019) is een korte, schriftelijke vragenlijst die door de ouder in circa vijftien minuten ingevuld kan worden. De vragenlijst bevat achtenveertig items en beoogt inzicht te geven in de kwaliteit van de gehechtheidsrelatie, vanuit het perspectief van de ouder. Voor achtenveertig stellingen geven ouders aan in hoeverre dit van toepassing is. Bijvoorbeeld: ‘Mijn kind en ik hebben plezier met elkaar’, ‘mijn kind vraagt weinig hulp aan mij’, of ‘mijn kind raakt volledig in paniek, ook al is er weinig aan de hand’. De ARI-CP 2-5 resulteert in scores op vier schalen (overeenkomstig de verschillende classificaties): veilig, vermijdend, ambivalent en gedesorganiseerd. Uit onderzoek blijkt dat de ARI-CP 2-5 goede psychometrische kenmerken heeft, waarbij een gevalideerd observatie-instrument voor gehechtheid (de Attachment Q-Sort, Waters & Deane, 1985) als gouden standaard is gebruikt (Spruit et al., 2019). Bij de ARI-CP 2-5 zijn ondersteunende materialen ontwikkeld zoals een infosheet over gehechtheidsrelaties voor professionals, een factsheet over de ARI-CP en een handleiding (te downloaden via https://www.basictrust.com). Voor de afname en interpretatie van de ARI-CP 2-5 wordt enige kennis van gehechtheid als voorwaarde gesteld.
  • De Attachment Insecurity Screening Inventory (AISI; Polderman et al., 2016; Wissink et al., 2017) is ontwikkeld door Basic Trust en beoogt de kwaliteit van de gehechtheidsrelaties te meten middels vragen over het gedrag van het kind. Er zijn twee versies: één voor 2-5 jarigen en één voor 6-12 jarigen. De vragenlijst omvat een deel met vierendertig gesloten vragen over concrete gehechtheidsgedragingen, bijvoorbeeld: ‘Krijgt u in het dagelijks leven makkelijk contact met uw kind?’, ‘Is uw kind overdreven volgzaam en gehoorzaam?’ Daarnaast zijn er elf open vragen die de beleving van de opvoeding door de ouder en de band met het kind in kaart brengen. Enkele voorbeeldvragen zijn: ‘Is uw kind naar uw gevoel gehecht aan u?’ en ‘Kunt u een moment beschrijven dat het echt klikte tussen u en uw kind?” De AISI is voldoende betrouwbaar en valide gebleken, maar de onderzoekers zagen ook verbetermogelijkheden. Dat heeft geresulteerd in de ARI-CP. Een verschil tussen beide instrumenten is dat de AISI focust op het gedrag van het kind als graadmeter voor de gehechtheidsrelatie, terwijl in de ARI-CP 2-5 het accent ligt op de perceptie van de ouder van de relatie met het kind.
  • De Lijst Signalen van Verstoord Gehechtheidsgedrag (LSVG; uit de Richtlijn Problematische Gehechtheid, 2019) is een korte lijst die samen met de ouders wordt besproken, ofwel door een professional ingevuld wordt. De lijst beoogt een problematische gehechtheidsrelatie te signaleren bij kinderen van één jaar tot circa vijf jaar. Er worden acht specifieke gedragingen van het kind ten opzichte van de ouder uitgevraagd, bijvoorbeeld: ‘zoekt het kind troost als het zich bezeerd heeft?’, ‘Toont het kind positieve affectie naar de ouder?’, ‘Hoe reageert het kind op onbekende mensen?’ Per gedrag wordt samen met de ouders een score bepaald. De totaalscore geeft aan hoe waarschijnlijk het is dat er problemen zijn in de ouder-kindrelatie (hoe hoger de score, hoe groter de kans op problemen, met een afkapwaarde). Er bestaat internationale consensus over de LSVG, en het instrument wordt op dit moment onderzocht op betrouwbaarheid en validiteit . De lijst kan wel beschouwd worden als ‘to the best of our knowledge’ (AACAP, Zeanah et al., 2016) en geeft een eerste, onderbouwde aanwijzing om een vermoeden van een verstoorde ouder-kindrelatie te bevestigen of te weerleggen. De LSVG kan door professionals zonder specifieke training afgenomen worden. Wel is kennis van de gehechtheidstheorie en bekendheid met (de ontwikkeling van) veilig en meer onveilig gehechtheidsgedrag nodig.

Gespreksmodellen
Motiverende gespreksvoering en oplossingsgericht werken zijn twee breed toegepaste gespreksmodellen bij het voeren van professionele gesprekken. Het uitgangspunt van motiverende gespreksvoering is dat mensen pas gemotiveerd raken om een probleem aan te pakken, als er begrip is voor hun ambivalentie, en als ze het idee hebben dat ze dit echt kunnen. Uit buitenlandse studies is gebleken dat motiverende gespreksvoering een effectief hulpmiddel kan zijn, bijvoorbeeld om roken, alcohol- en drugsgebruik te verminderen (Bartelink, 2013).

‘Oplossingsgericht werken’ is een methode die gericht is op het versterken van de autonomie van de gesprekspartners waarbij de aandacht uitgaat naar de oplossing in plaats van het probleem (Bakker & Bannink, 2008). Uitgangspunt hierbij is dat de professional de ouder/jongere niet rechtstreeks beïnvloedt, maar dat de gesprekspartner zichzelf verandert. Naar de effectiviteit van oplossingsgericht werken in de JGZ is nog geen wetenschappelijk onderzoek verricht. Wel zijn er vanuit andere velden (psychische problematiek, gezinstherapie) aanwijzingen dat oplossingsgerichte therapie zinvol is (Bartelink, 2013).

In kaart brengen opvoedomgeving
Er worden in de JGZ algemene methodieken gebruikt waarmee de professional in gesprek gaat met (aanstaande) ouders over de ontwikkeling van hun kind en de opvoedsituatie, en welke behoeften daaruit voortvloeien. Te denken valt aan het Balansmodel van Bakker (2000), signaleringsinstrumenten voor psychosociale problemen waarbij de brede opvoedomgeving wordt meegenomen: het SamenStarten-Protocol, de SPARK (Structured Problem Analysis of Raising Kids) (Staal & Van Stel, 2012; 2013), de GIZ (Gezamenlijk Inschatten Zorgbehoefte) en de Vragenlijst Stevig Ouderschap (Bouwmeester-Landweer, 2008), hoewel deze laatste vragenlijst bedoeld is om gezinnen te vinden die in aanmerking komen voor het programma Stevig Ouderschap. Het betreft reguliere zorg die alle ouders door de JGZ aangeboden krijgen om samen afspraken te maken over passende zorg.

Conclusies uit de literatuur

Beschermende en belemmerende factoren

Bewijsniveau Conclusie

⊕⊝⊝⊝
ZEER LAAG

Verstoord hechtingsgedrag kan globaal te maken hebben met:
  • kenmerken en opvoedgedrag van de ouder(s); bijvoorbeeld depressie, ontbreken van sociale steun, eigen gehechtheidsproblematiek;
  • kenmerken van de gezins- en leefomstandigheden; bijvoorbeeld een gebrek aan continuïteit en stabiliteit, socio-economische kenmerken;
  • kenmerken van de jeugdige; bijvoorbeeld vroeggeboorte, aanwezigheid van ontwikkelingsproblematiek, een moeilijk en prikkelbaar temperament.
o.a. Bernard et al., 2018, Heberle et al., 2014, Van IJzendoorn & Bakermans-Kranenburg 2010, Cyr et al., 2010, Fearon & Belsky 2011.

Instrumenten

Bewijsniveau Conclusie
- Er zijn in de literatuur geen geschikte instrumenten gevonden waarmee de JGZ professional verstoring van de gehechtheidsrelatie betrouwbaar kan signaleren.

Pagina als PDF